Nowelizacja ustawy o IPN ponownie otworzyła debatę o tym, jak prawo wpływa na sposób opowiadania o historii Polski. W artykule przyjrzymy się najważniejszym zmianom i wyjaśnimy, jakie mogą mieć znaczenie dla Polaków, instytucji publicznych oraz osób zajmujących się historią. Zastanowimy się również, jak nowe przepisy oddziałują na pamięć historyczną i swobodę prowadzenia dyskusji o przeszłości.

Określenie „polskie obozy śmierci” fałszywie przypisuje odpowiedzialność za obozy zagłady państwu polskiemu. Tymczasem Niemcy utworzyli je podczas okupacji, a prowadziła III Rzesza. W 2018 roku nowelizacja ustawy o IPN wprowadziła grzywnę lub karę do 3 lat więzienia za publiczne, niezgodne z faktami przypisywanie narodowi lub państwu polskiemu odpowiedzialności albo współodpowiedzialności za zbrodnie nazistowskie oraz inne zbrodnie przeciwko ludzkości, pokojowi i zbrodnie wojenne. Tutaj macie link do strony, w którym była mowa o podobnym zagadnieniu. Sankcje groziły też za rażące pomniejszanie odpowiedzialności sprawców; za działanie nieumyślne przewidziano grzywnę lub ograniczenie wolności.

Przepisy obejmowały obywateli Polski i cudzoziemców, również za czyny popełnione za granicą. Prokurator IPN mógł wszcząć sprawę z urzędu, a IPN i organizacje pozarządowe — dochodzić roszczeń cywilnych; odszkodowanie lub zadośćuczynienie miało trafiać do Skarbu Państwa. Jeżeli interesuje cię ta tematyka to poznaj zmiany w ustawie IPN i ich wpływ na życie Polaków. Ustawa wyłączała odpowiedzialność za wypowiedzi artystyczne i naukowe. Prezydent Andrzej Duda podpisał nowelizację 6 lutego, a 14 lutego skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego. Wskazał na potrzebę jasnych przepisów oraz ochrony wolności słowa i świadectw ocalałych.

Rzetelna pamięć historyczna wymaga precyzyjnego nazywania sprawców i wydarzeń. Warto rozmawiać o faktach otwarcie, również wtedy, gdy są bolesne.

Pamięć o zbrodniach bez przemilczania trudnych faktów

Spór uwidocznił potrzebę odróżniania kłamstwa od opartej na dokumentach, choć trudnej rozmowy o historii. W 2018 roku nowelizację krytykowały między innymi Izrael, Stany Zjednoczone i Ukraina, obawiając się jej wpływu na badaczy, dziennikarzy i świadków. Według analizy Centrum Badań nad Uprzedzeniami po uchwaleniu ustawy wyszukiwania frazy „polskie obozy koncentracyjne” wzrosły ponad pięciokrotnie, a użycie tego błędnego określenia na świecie — dziewięciokrotnie. Debacie towarzyszył też wzrost antysemickiej mowy nienawiści, choć badanie ogólnopolskie nie wykazało trwałego nasilenia postaw antysemickich.

Zbrodnie należy przypisywać ich sprawcom na podstawie dowodów, nie całym narodom; nie wolno przy tym przemilczać krzywd ani przypadków współpracy z okupantem. W 2026 roku prezydent Karol Nawrocki przekazał Sejmowi projekt dotyczący między innymi zaprzeczania zbrodni wołyńskiej i propagowania ideologii OUN frakcji Bandery oraz UPA. Projekt przewiduje do 3 lat więzienia za takie propagowanie. Uważam, że ochronę pamięci zapewniają precyzyjne przepisy, rzetelna edukacja i swoboda rozmowy o faktach — także bolesnych.

Granice wolności słowa i badań nad Holokaustem

W rozmowie o Holokauście granica wolności słowa oddziela rzetelną, choć niewygodną opowieść od świadomego fałszowania historii. Określenie „polskie obozy śmierci” jest błędne: Niemcy zakładali i prowadzili obozy, a Polska pozostawała pod okupacją. Nie oznacza to jednak, że historię można podzielić na bohaterów i winnych. Polacy ratowali Żydów, ale byli też szmalcownicy i donosiciele. Dlatego badacze muszą móc opisywać zarówno pomoc, jak i krzywdę.

Spór o nowelizację ustawy o IPN ujawnił trudność w godzeniu ochrony dobrego imienia państwa z wolnością badań. Przepisy przewidywały grzywnę lub karę do trzech lat więzienia za publiczne przypisywanie narodowi lub państwu polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie III Rzeszy oraz rażące pomniejszanie winy sprawców; wyjątek dotyczył działalności naukowej i artystycznej. Krytycy wskazywali jednak na niejasne pojęcia i efekt mrożący: dziennikarze i świadkowie mogli unikać ważnych tematów, obawiając się, że ich słowa zostaną uznane za przestępstwo.

Zakaz, który wywołał skutek odwrotny do zamierzonego

Próba zakazania błędnych określeń może przynieść odwrotny skutek. Według przywołanej analizy liczba wyszukiwań frazy „polskie obozy koncentracyjne” wzrosła ponad pięciokrotnie, a jej użycie na świecie — dziewięciokrotnie. Jednocześnie nasiliły się polaryzacja debaty i antysemicka mowa nienawiści w sieci oraz w części przekazów publicznych. Dane te nie rozstrzygają sporów o pamięć, ale pokazują, że reakcja państwa może wpływać na sposób, w jaki ludzie mówią o historii.

W tej debacie warto pamiętać o kilku zasadach:

• Obozy zakładali i prowadzili Niemcy, a Polska była pod okupacją.
• Historia obejmuje zarówno Polaków ratujących Żydów, jak i szmalcowników oraz donosicieli.
• Badania i relacje świadków powinny móc obejmować trudne, niejednoznaczne fakty.
• Błędne twierdzenia najlepiej prostować rzetelnymi badaniami, edukacją i otwartą debatą.

Jako historyczka cenię trudne pytania, ponieważ bez nich pamięć łatwo zmienia się w wygodną legendę. Odpowiedzialność karna powinna obejmować jasno określone czyny, nie nieostre interpretacje. Dlatego spory oparte na źródłach najlepiej rozstrzygać przez badania, edukację i otwartą debatę. Trzeba stanowczo prostować kłamstwa o sprawcach Zagłady, a zarazem nie uciszać świadków ani naukowców badających bolesne i niejednoznaczne fakty.

Spór o pamięć o zbrodniach OUN i UPA

Spór o zbrodnie OUN i UPA dotyczy zarówno nazwania wydarzeń na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej, jak i granic ochrony prawdy historycznej przez państwo. W Polsce najczęściej szacuje się, że podczas rzezi wołyńskiej, głównie w latach 1943–1944, zginęło około 100 tys. Polaków. Zbrodni dokonywały oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii i formacje związane z Organizacją Ukraińskich Nacjonalistów. Badacze uwzględniają jednak także szerszy kontekst wojny i przemocy wobec cywilów.

W 2018 r. nowelizacja ustawy o IPN zakazała zaprzeczania zbrodniom ukraińskich nacjonalistów z lat 1925–1950 i dopuściła postępowania karne. Krytycy wskazywali, że nieprecyzyjne przepisy mogą zniechęcać historyków, dziennikarzy i świadków do poruszania trudnych tematów. Podobne obawy wzbudziły regulacje dotyczące przypisywania Polakom odpowiedzialności za zbrodnie niemieckie: za publiczne wypowiedzi niezgodne z faktami groziła grzywna lub do trzech lat więzienia, z wyjątkiem działalności naukowej i artystycznej.

Gdy prawo zaostrza spór, cierpienie nie może stać się orężem

Prezydent Karol Nawrocki zaproponował doprecyzowanie przepisów o zbrodniach OUN-B i UPA oraz karę do trzech lat więzienia za publiczne propagowanie ich ideologii. Część historyków twierdzi, że obecne prawo już pozwala ścigać zaprzeczanie ludobójstwu, a kolejne zmiany mogą zaostrzyć spór z Ukrainą. Ukraińscy naukowcy ostrzegają przed odwetowymi działaniami dotyczącymi zbrodni na Ukraińcach, przypisywanych oddziałom Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. Jako autorka uważam, że pamięć o ofiarach najlepiej chronią rzetelne ustalenia i uczciwa rozmowa, nie zaś licytowanie się cierpieniem.

Debata o ustawie o IPN pokazała, że spory prawne szybko trafiają do mediów i mogą podsycać uprzedzenia. Centrum Badań nad Uprzedzeniami odnotowało ponad pięciokrotny wzrost wyszukiwań frazy „polskie obozy koncentracyjne” w Google oraz dziewięciokrotny wzrost użycia podobnego określenia na świecie, choć przepisy miały ograniczyć takie sformułowania. Dlatego pamięć o OUN i UPA wymaga godnego upamiętnienia zamordowanych, dostępu do dokumentów i swobody badań — bez wybielania sprawców ani obciążania całych narodów.

Debata wokół nowelizacji nasiliła antysemicką mowę nienawiści

Nowelizacja ustawy o IPN miała chronić pamięć historyczną i przeciwdziałać określeniom takim jak „polskie obozy śmierci”. Przewidywała grzywnę lub do trzech lat więzienia za publiczne przypisywanie narodowi albo państwu polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie III Rzeszy; wyłączała działalność artystyczną i naukową. Prezydent Andrzej Duda podpisał ustawę 6 lutego, po czym skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego. Wskazał, że przepisy mogą zagrażać wolności słowa i utrudniać składanie świadectw o Holokauście.

Analiza Centrum Badań nad Uprzedzeniami, przygotowana na zlecenie Rzecznika Praw Obywatelskich, ujawniła nieoczekiwany skutek sporu: w mediach i internecie wyraźnie przybyło antysemickich treści. Wyszukiwania frazy „polskie obozy koncentracyjne” wzrosły ponad pięciokrotnie, a na świecie określenia „Polish death camps” używano dziewięć razy częściej. Pod koniec stycznia i na początku lutego częściej pojawiały się też obelgi wobec Żydów. Te dane pokazują, jak spór o historię może sprzyjać językowi pogardy.

Najważniejsze skutki i obawy związane ze sporem o nowelizację obejmowały:

• wzrost liczby wyszukiwań określenia „polskie obozy koncentracyjne” ponad pięciokrotnie;
• dziewięciokrotnie częstsze używanie na świecie określenia „Polish death camps”;
• większą liczbę obelg wobec Żydów w mediach i internecie;
• ryzyko autocenzury wśród dziennikarzy i badaczy z powodu nieprecyzyjnych przepisów.

Trudna rozmowa o historii może uciszyć prawdę i osłabić sprzeciw wobec nienawiści

Polaryzacja wpłynęła także na ocenę postaw Polaków podczas okupacji. Przybyło osób idealizujących pomoc Żydom, ale zarazem wzrosła gotowość do rozmowy o kolaboracji i szmalcownictwie. Premier Mateusz Morawiecki zapewniał, że przepisy miały powstrzymać fałszywe przypisywanie Polsce niemieckich zbrodni, a nie cenzurować trudne opowieści. Naczelny rabin Polski Michael Schudrich zgadzał się, że określenie „polskie obozy zagłady” jest nieprawdziwe. Apelował jednak o precyzyjne brzmienie ustawy i wspólne odpieranie kłamstw.

Badanie nie wykazało trwałego wzrostu antysemickich postaw w analizowanej próbie, ale ujawniło słabość społecznego sprzeciwu wobec mowy nienawiści. Pokazało też niebezpieczeństwo „rywalizacji cierpienia”, która może przesłaniać doświadczenie Zagłady. Rzecznik Praw Obywatelskich ostrzegał, że nieprecyzyjne przepisy mogą skłonić dziennikarzy i badaczy do autocenzury, zamiast ułatwiać rzetelną rozmowę. Dlatego obrona prawdy historycznej wymaga reagowania na krzywdzące uogólnienia, stanowczego odrzucania antysemityzmu oraz miejsca na udokumentowane, trudne fakty.

Źródła:

1. https://dzieje.pl/aktualnosci/weszla-w-zycie-nowelizacja-ustawy-o-ipn-dot-kar-za-polskie-obozy-smierci
2. https://www.gov.pl/web/premier/premier-mateusz-morawiecki-nowelizacja-ustawy-o-ipn-nie-ma-na-celu-cenzurowania-opowiesci-o-smutnej-czesci-naszej-wspolnej-historii
3. https://dzieje.pl/wiadomosci/prezydent-przekazal-do-sejmu-projekt-nowelizacji-ustawy-o-ipn-oraz-kodeksu-karnego
4. http://bip.brpo.gov.pl/pl/content/raport-skutki-ustawy-o-ipn
5. https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/46353,Oswiadczenie-Instytutu-Pamieci-Narodowej-ws-apelu-Ambasador-Izraela-o-zmiane-now.html
6. https://dzieje.pl/wiadomosci/czlonek-kolegium-ipn-prezydencki-projekt-nowelizacji-ustawy-o-ipn-ma-charakter-czysto
7. https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-rabin-schudrich-ustawa-o-ipn-to-nie-jest-falszowanie-histori,nId,2518505