Donald Tusk zakończył kadencję przewodniczącego Rady Europejskiej 30 listopada 2019 roku. Więcej informacji znajdziesz w tym artykule. Już następnego dnia urząd objął Charles Michel, ówczesny premier Belgii. Tusk kierował Radą przez dwie kadencje, od 1 grudnia 2014 do 30 listopada 2019 roku. Dlatego pytanie o jego następcę ma dziś przede wszystkim wymiar historyczny: warto wyjaśnić, jak wybiera się przewodniczącego i kto przejął tę funkcję po polskim polityku.

Przewodniczącego wybierają członkowie Rady Europejskiej, czyli szefowie państw i rządów krajów Unii Europejskiej. Jak już schodzimy na ten temat to sprawdź, ile Tusk zarabia w Unii. Podejmują decyzję większością kwalifikowaną, a kadencja trwa 2,5 roku i może zostać odnowiona raz. W rezultacie jedna osoba może sprawować urząd maksymalnie przez pięć lat. Kandydat nie musi wcześniej zajmować stanowiska w instytucjach unijnych, jednak liczą się doświadczenie polityczne, umiejętność negocjacji oraz poparcie różnych państw i europejskich ugrupowań.

Po Tusku urząd objął Charles Michel, który wcześniej przez cztery lata, od 2014 do 2019 roku, stał na czele belgijskiego rządu. Jego pierwsza kadencja rozpoczęła się 1 grudnia 2019 roku, a w marcu 2022 roku przywódcy wybrali go na kolejne 2,5 roku. Michel pełnił funkcję do 30 listopada 2026 roku. Następnego dnia stanowisko przejął były premier Portugalii António Costa.

Za zamkniętymi drzwiami waży się kompromis o przyszłym liderze Unii

Nie ma stałej listy osób, które „czekają w kolejce” na tę funkcję. Państwa członkowskie wyłaniają kandydatów podczas rozmów, a przy podziale unijnych stanowisk uwzględniają również równowagę geograficzną, partyjną i płci. Nowy przewodniczący musi sprawnie prowadzić obrady 27 przywódców, budować kompromisy oraz reprezentować Unię na zewnątrz w sprawach polityki zagranicznej i bezpieczeństwa.

Gdy rozważam, kto mógłby zastąpić Tuska w alternatywnym scenariuszu, biorę pod uwagę nie tylko nazwiska, lecz także polityczne zaplecze kandydatów. Największe szanse miałby prawdopodobnie były lub urzędujący premier, który zna europejskie negocjacje i zyskał poparcie zarówno dużych, jak i mniejszych krajów UE. Historia pokazuje jednak, że o wyborze często przesądzają nie publiczne spekulacje, lecz kompromis wypracowany za zamkniętymi drzwiami przez przywódców państw członkowskich.

Jak wybierany jest przewodniczący Rady Europejskiej?

Przewodniczącego Rady Europejskiej wybierają jej członkowie — przywódcy 27 państw Unii Europejskiej. O wyborze nie decydują ani obywatele w bezpośrednim głosowaniu, ani Parlament Europejski. Rada Europejska podejmuje decyzję większością kwalifikowaną: kandydat musi uzyskać poparcie co najmniej 55 proc. państw członkowskich, reprezentujących przynajmniej 65 proc. ludności UE. Zwykle jednak przywódcy najpierw uzgadniają nazwisko w negocjacjach.

Kadencja trwa 2,5 roku, a jej jednokrotne odnowienie pozwala pełnić tę funkcję maksymalnie przez 5 lat. Przywódcy wybierają następcę przed końcem kadencji urzędującego przewodniczącego, a nowy obejmuje stanowisko po jej wygaśnięciu. Kandydat nie może w tym samym czasie sprawować krajowego urzędu, na przykład być premierem lub prezydentem.

Za kulisami unijnej jedności: jak zdobyć zaufanie 27 przywódców?

Po wyborze przewodniczący prowadzi posiedzenia Rady Europejskiej i pomaga państwom uzgadniać wspólne kierunki działania. Rada spotyka się zwykle co najmniej 4 razy w roku, a w razie potrzeby także częściej. Przewodniczący dba o ciągłość prac, przygotowuje je wraz z przewodniczącym Komisji Europejskiej, a po każdym posiedzeniu przedstawia sprawozdanie Parlamentowi Europejskiemu.

Nie kieruje jednak codzienną pracą Unii ani samodzielnie nie podejmuje decyzji w imieniu państw członkowskich. Rada Europejska wyznacza przede wszystkim ogólne priorytety polityczne, zaś przewodniczący pomaga osiągać porozumienia i reprezentuje UE na swoim szczeblu. Dlatego jego skuteczność zależy nie tylko od formalnych uprawnień, lecz także od umiejętności rozmowy i zdobywania zaufania 27 przywódców.

Wojna w Ukrainie i bezpieczeństwo UE wśród najpilniejszych wyzwań nowego szefa

Nowy szef unijnych instytucji obejmuje stanowisko, gdy wojna Rosji przeciwko Ukrainie nadal wystawia Europę na próbę. Za najpilniejsze uważam zapewnienie Kijowowi przewidywalnego wsparcia wojskowego, finansowego i humanitarnego. Od początku pełnoskalowej inwazji w lutym 2022 roku UE i jej państwa członkowskie zmobilizowały pomoc wartą ponad 150 mld euro. Kolejne decyzje będą wymagały nie tylko pieniędzy, lecz także zgody rządów, sprawnych dostaw i jasnego planu na następne lata.

Równie ważna pozostaje obrona Unii. Europejscy członkowie NATO zobowiązali się przeznaczać co najmniej 2 proc. PKB na obronność, jednak wspólne zakupy amunicji, systemów obrony powietrznej i sprzętu wciąż stanowią wyzwanie. Oczekuję, że nowy szef pomoże 27 państwom koordynować działania, ograniczy powielanie zamówień i wzmocni europejski przemysł zbrojeniowy. Napięta sytuacja na wschodniej granicy wymaga zarówno długofalowych inwestycji, jak i gotowości do szybkiej reakcji.

Silniejsza Europa zaczyna się od wspólnego działania i odporności

Bezpieczeństwo obejmuje jednak więcej niż czołgi i budżety. Rosyjskie cyberataki, dezinformacja, sabotaż infrastruktury krytycznej oraz presja migracyjna mogą jednocześnie uderzać w wiele krajów. Dlatego potrzebujemy sprawniejszej wymiany informacji i wspólnych ćwiczeń. Ponadto wsparciu Ukrainy powinna towarzyszyć ochrona europejskich granic, sieci energetycznych i systemów komunikacji — bez niepotrzebnego straszenia, ale z realistycznym planem działania.

Najważniejsze obszary, które wymagają wspólnych działań, to:

• przewidywalne wsparcie wojskowe, finansowe i humanitarne dla Ukrainy;
• wspólne zakupy sprzętu oraz wzmocnienie europejskiego przemysłu zbrojeniowego;
• ochrona granic, infrastruktury krytycznej i systemów komunikacji;
• sprawniejsza wymiana informacji i gotowość do szybkiej reakcji.

Przed nowym szefem stoi zadanie pogodzenia interesów państw członkowskich, utrzymania jedności i przekucia deklaracji w konkretne decyzje. Nie będzie to łatwe, zwłaszcza gdy wojna trwa, a wyborcy oczekują zarówno bezpieczeństwa, jak i stabilnych kosztów życia. Za najważniejszy test uznam więc to, czy Europa potrafi działać szybko i wspólnie: wspierać Ukrainę, odstraszać agresję oraz wzmacniać własną odporność, zamiast czekać na kolejny kryzys.

Migracja i spory o budżet podzielą europejskich przywódców

Unijne rozmowy pokazują, że migracja i finanse mogą ponownie wystawić europejską solidarność na próbę. Część przywódców domaga się ściślejszej kontroli granic i sprawniejszego odsyłania osób bez prawa pobytu. Inni przypominają, że przyjmowanie uchodźców nie może obciążać tylko kilku państw na zewnętrznej granicy UE. Kluczowe znaczenie mają konkretne zobowiązania: unijny pakt migracyjny przewiduje m.in. mechanizm solidarnościowy, a jego wdrożenie wymaga uzgodnień w sprawie relokacji, wsparcia finansowego i personelu.

Jednocześnie narasta spór o budżet. Wśród pilnych wydatków są obronność, pomoc dla Ukrainy, transformacja energetyczna i rozwój gospodarki. Każde dodatkowe euro rodzi pytanie o źródło finansowania: wyższe składki państw, nowe dochody UE czy przesunięcia w istniejących programach. Kraje oszczędne będą pilnować limitów, podczas gdy państwa oczekujące większego wsparcia zaapelują o elastyczniejsze reguły. Dlatego nawet niewielkie różnice w kwotach mogą stać się poważnym problemem politycznym.

Wspólne pieniądze i granice wystawią europejską zgodę na próbę

Połączenie migracji z finansami może okazać się szczególnie trudne. Rządy będą rozważać, ile osób przyjąć i jak wesprzeć państwa graniczne, ale także kto zapłaci za wspólne działania oraz jak ocenić ich skutki. Ujęcie migracji jako kwestii bezpieczeństwa może ułatwić uzasadnienie wydatków na granice, rejestrację i procedury azylowe. Zarazem trudniej będzie wtedy uzgodnić relokację. Ponadto większe nakłady na obronność lub pomoc dla Ukrainy mogą ograniczyć środki na inne priorytety.

Europejscy przywódcy zapewne nie wypracują jednego prostego rozwiązania. Zamiast tego mogą uzgodnić pakiet kompromisów: część państw zwiększy wkład finansowy, a inne podejmą współpracę w sprawie migracji, oczekując jasnych zasad i kontroli wydatków. Dla mieszkańców UE najważniejsze będzie, czy ustalenia skrócą procedury, usprawnią zarządzanie granicami i zapewnią budżet odpowiadający realnym potrzebom. W przeciwnym razie spór powróci podczas kolejnych negocjacji.