Zmiany nazw ulic i placów często stają się czymś więcej niż formalną decyzją — odsłaniają spory o pamięć, historię i polityczną tożsamość. W tym artykule przyjrzymy się drodze od Armii Ludowej do Lecha Kaczyńskiego, wyjaśniając, jak zmieniały się nazwy i jakie argumenty towarzyszyły tym decyzjom. Przedstawię najważniejsze kontrowersje oraz kontekst, który pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego nazewnictwo przestrzeni publicznej budzi tak silne emocje.

Spór o nazwy ulic w Warszawie pokazuje, jak historia wkracza w codzienne życie. Na Bielanach dotyczył niewielkiej ulicy Teodora Duracza — przedwojennego działacza komunistycznego, uczestnika rewolucji październikowej i agenta radzieckiego wywiadu w Polsce. Po wejściu w życie ustawy dekomunizacyjnej jego patronat znalazł się pod lupą.

Andrzej Saramonowicz wspominał, że kilkanaście lat wcześniej mieszkał przy ulicy Duracza, a sąsiedzi już ćwierć wieku temu rozważali zmianę jej nazwy na Zbigniewa Herberta. Reżyser popierał ten pomysł, lecz większość mieszkańców była przeciw. Choć w okolicy znajduje się dziś Park Herberta, ulica zachowała dawną nazwę. Ta historia pokazuje, że przyzwyczajenie może przeważyć nawet nad propozycją upamiętnienia uznanego poety.

Ustawa dekomunizacyjna nakazała samorządom zmienić nazwy ulic do 2 września 2017 roku. Ponieważ Warszawa nie dotrzymała terminu, wojewoda mazowiecki Zdzisław Sipiera wydał zarządzenia zastępcze dotyczące 47 ulic. W listopadzie ogłosił, że aleję Armii Ludowej zastąpi aleja Lecha Kaczyńskiego. W ten sposób patron związany z polityczną pamięcią miał trafić na jedną z głównych arterii stolicy.

Po sądowej batalii dawna nazwa wróciła na warszawską mapę

Rada Warszawy zaskarżyła decyzję wojewody. Sądy administracyjne ją uchyliły, a Naczelny Sąd Administracyjny podtrzymał ten wyrok, więc po kilku miesiącach aleja Armii Ludowej wróciła na mapę. Podobny spór wybuchł w Gdańsku o ulicę Dąbrowszczaków. Mieszkańcy zebrali około tysiąca podpisów przeciw zmianie, pikietowali i zamalowywali nowe tablice, jednak NSA uznał, że nazwa mogła kojarzyć się z komunizmem. Ulicę przemianowano na Prezydenta Lecha Kaczyńskiego, a lokatorzy musieli wymienić dokumenty, między innymi dowody osobiste i prawa jazdy.

Lech Kaczyński wciąż nie ma ulicy w Warszawie. Rafał Trzaskowski zapowiadał, że były prezydent stolicy powinien zostać upamiętniony w pobliżu Muzeum Powstania Warszawskiego, lecz radni uznali, że za rządów PiS taka decyzja zbyt mocno wiązałaby się z polityką. Tymczasem GUS odnotował w kraju 80 obiektów noszących imię Lecha Kaczyńskiego lub jego i Marii Kaczyńskiej, w tym 54 ronda, parki i skwery. Ich nazwy łatwiej zmienić niż nazwy ulic, bo zwykle nie wymaga to wymiany dokumentów przez mieszkańców.

Lokalne społeczności nie zawsze popierają polityczne propozycje. W Tuchowie, podczas wyboru nazw dla czterech nowych rond, Lech Kaczyński zajął szóste miejsce, zdobywając 206 głosów. Więcej osób wskazało między innymi nazwę Nad Białą — 515 głosów — oraz Na Klękanej Górce — 512. W kraju najczęściej spotyka się jednak zwyczajne określenia: ulica Leśna występuje w 4109 miejscach, Polna w 3489, a Słoneczna w 3077. Choć spory o patronów potrafią trwać latami, mieszkańcy często wybierają nazwy, które łatwo znaleźć na mapie i podać kurierowi.

Ustawa dekomunizacyjna i zarządzenia wojewody: kto zmienia nazwy ulic?

Ustawa dekomunizacyjna zobowiązała samorządy do usunięcia z przestrzeni publicznej nazw upamiętniających komunizm. Termin minął 1 września 2017 roku. Jeśli rada miasta lub gminy nie podjęła uchwały, wojewoda mógł wydać zarządzenie zastępcze. W ten sposób spór o nazwę ulicy stawał się zarówno lokalną sprawą mieszkańców, jak i konfliktem samorządu z administracją rządową.

W Warszawie ówczesny wojewoda mazowiecki Zdzisław Sipiera zarządził zmianę nazw 47 ulic. Aleję Armii Ludowej przemianował na aleję Lecha Kaczyńskiego, a ulicę Teodora Duracza — komunistycznego działacza i agenta radzieckiego wywiadu — objęła ta sama decyzja. Andrzej Saramonowicz przypomniał, że mieszkańcy już wcześniej proponowali, by ulicę Duracza nazwać imieniem Zbigniewa Herberta, lecz sąsiedzi nie poparli pomysłu. Warszawa zaskarżyła zarządzenie, a sądy administracyjne je uchyliły, przywracając nazwę alei Armii Ludowej.

Tysiąc podpisów nie wystarczył, by ocalić dawną nazwę ulicy

Zarządzenie wojewody nie kończy sporu: samorząd może zaskarżyć je do sądu, a sprawa może trafić aż do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W Gdańsku miasto broniło nazwy ulicy Dąbrowszczaków, a mieszkańcy protestowali, zebrali tysiąc podpisów i zamalowywali nowe tablice. Mimo to NSA uznał, że nazwa mogła nawiązywać do komunizmu, więc ulica Prezydenta Lecha Kaczyńskiego pozostała w przestrzeni miejskiej.

Uważam, że mieszkańcy powinni mieć realny głos, ponieważ zmiana nazwy ulicy może wiązać się z formalnościami. Nazwanie ronda lub skweru jest zwykle prostsze i nie wymaga wymiany dokumentów. Dlatego spośród 80 obiektów noszących imię Lecha Kaczyńskiego albo Lecha i Marii Kaczyńskich w krajowej bazie GUS aż 54 to ronda, parki i skwery. Ostatecznie o zmianie nazwy decydują przepisy: najpierw samorząd, a jeśli nie wypełni ustawowego obowiązku — wojewoda. Jego zarządzenie może jednak skontrolować sąd.

Spory sądowe o patronów: jak Warszawa i Gdańsk walczyły z decyzjami wojewodów

Spory o patronów ulic pokazały, że nazwa na tabliczce może rozpalić polityczne emocje. Ustawa dekomunizacyjna nakazała samorządom zmieniać nazwy kojarzone z komunizmem, a gdy władze nie działały, wojewoda mógł wydać zarządzenie zastępcze. W Warszawie i Gdańsku decyzje te doprowadziły do sądowych batalii o to, kto rozstrzyga o miejskiej pamięci. Jak już jesteśmy w temacie to Sprawdź, gdzie mieszka Robert Biedroń w Warszawie i Słupsku.

W Warszawie wojewoda mazowiecki Zdzisław Sipiera zmienił nazwy kilkudziesięciu ulic. Najgłośniejsza sprawa dotyczyła alei Armii Ludowej, ważnej arterii znanej także jako trasa Łazienkowska. Sipiera przemianował ją na aleję Lecha Kaczyńskiego, lecz Rada Warszawy zaskarżyła decyzję i wygrała przed sądem administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny utrzymał wyrok, więc po kilku miesiącach dawna nazwa wróciła na mapę.

Spór objął też ulicę Teodora Duracza, działacza komunistycznego i agenta radzieckiego wywiadu. Scenarzysta Andrzej Saramonowicz wspominał, że mieszkańcy chcieli wcześniej nazwać ją imieniem poety Zbigniewa Herberta, ale zabrakło większości. Rozumiem ich przywiązanie do nazw: ich zmiana oznacza nie tylko gest polityczny, lecz także wymianę dokumentów i trudności w codziennej orientacji.

Gdy nazwa ulicy dzieli mieszkańców i rozpala spór o historię

W Gdańsku wojewoda przemianował ulicę Dąbrowszczaków na ulicę Prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Miasto zaskarżyło zarządzenia dotyczące kilku ulic i wygrało część spraw, ale w tej najgłośniejszej przegrało przed NSA. Sąd uznał, że nazwa Dąbrowszczaków mogła nawiązywać do komunizmu, dlatego nowy patron pozostał. W odpowiedzi mieszkańcy zebrali tysiąc podpisów w obronie dawnej nazwy, organizowali pikiety i zamalowywali nowe tablice.

Wyniki obu sporów były różne: Warszawa odzyskała aleję Armii Ludowej, a w Gdańsku pozostała ulica Lecha Kaczyńskiego. Sprawy pokazały, że przepisy dopuszczały szeroką interpretację, a wiele zależało od oceny sądu. Nazwy rond i skwerów zwykle budzą mniej sprzeciwu, bo ich zmiana nie wymaga wymiany dokumentów. Zmiana nazwy dużej, gęsto zabudowanej ulicy może przerodzić się w wieloletni spór o historię, politykę i prawo mieszkańców do decydowania o swoim mieście.

Ronda, skwery i ulice: gdzie w Polsce upamiętniono Lecha i Marię Kaczyńskich

W Polsce nazwano ulice, ronda i inne miejsca na cześć Lecha i Marii Kaczyńskich. Zmianom nazw towarzyszyły jednak spory, a w niektórych miejscowościach mieszkańcy wybierali innych patronów.

• Ronda w Sękocinie Nowym – dwa ronda po przeciwnych stronach trasy szybkiego ruchu upamiętniają prezydencką parę: większe nosi imię Lecha Kaczyńskiego, a mniejsze – Marii Kaczyńskiej.
• Tunel na Zakopiance – dwukilometrowy tunel nosi imiona Marii i Lecha Kaczyńskich. Odcinek otwarto 12 listopada; budowa trwała ponad pięć lat i kosztowała około miliarda złotych.
• Ulica Prezydenta Lecha Kaczyńskiego w Gdańsku – nazwę ulicy Dąbrowszczaków zmieniono na cześć byłego prezydenta. Mieszkańcy protestowali, zebrali około tysiąca podpisów i zamalowywali nowe tablice. Sprawa trafiła do sądu, który utrzymał zmianę.
• Warszawska aleja Armii Ludowej – w ramach dekomunizacji wojewoda mazowiecki Zdzisław Sipiera zmienił jej nazwę na aleję Lecha Kaczyńskiego. Warszawa zaskarżyła decyzję, a sądy administracyjne ją uchyliły, przywracając nazwę alei Armii Ludowej.
• Ulica Lecha Kaczyńskiego w Warszawie – choć Rafał Trzaskowski deklarował, że stolicę powinien upamiętniać były prezydent miasta, rada Warszawy nie nadała mu dotąd ulicy. Wskazywano, że taki gest mógłby w ówczesnej sytuacji politycznej zostać odebrany jako upolityczniony.
• Ronda i skwery w całej Polsce – według przywołanych danych GUS spośród 80 obiektów nazwanych imieniem Lecha Kaczyńskiego lub pary prezydenckiej 54 to ronda, parki i skwery. Samorządy częściej wybierają je niż ulice, bo zmiana nazwy zwykle nie wymaga aktualizacji adresów ani dokumentów mieszkańców.
• Spór o dekomunizację nazw – ustawa nakazała samorządom zmienić nazwy uznane za komunistyczne do 2 września 2017 roku. Jeśli tego nie zrobiły, wojewodowie mogli wydawać zarządzenia zastępcze, co prowadziło do sporów m.in. w Warszawie i Gdańsku.
• Nie wszędzie popierano kandydaturę – w plebiscycie na patronów czterech nowych rond w Tuchowie Lech Kaczyński zajął szóste miejsce z wynikiem 206 głosów. Mieszkańcy wyżej ocenili nazwy „Nad Białą”, „Na Klękanej Górce”, „Lipowego Wzgórza” i „Tuchowskich Lotników”.

Zobacz również:  Ustawa budżetowa: kiedy zaczyna obowiązywać i co to zmienia?

Źródła:

1. https://natemat.pl/222907,smutna-historia-z-moralem-saramonowicz-zabiera-glos-w-sprawie-zmian-nazw-ulic-w-warszawie
2. https://www.newsweek.pl/polska/polityka/ile-jest-ulic-rond-skwerow-imienia-lecha-i-marii-kaczynskich/2gfewcj