Lex Czarnek: najważniejsze zmiany dla szkół i uczniów

Poniższa lista przedstawia najważniejsze rozwiązania kojarzone z projektem Lex Czarnek oraz ich możliwe skutki dla szkół, uczniów, rodziców i nauczycieli. Projekt zmieniał się podczas prac parlamentarnych, dlatego szczegóły zależały od jego ostatecznej wersji.

• Sprawdź, kto miałby decydować o dyrektorze szkoły. Projekt zwiększał rolę kuratora oświaty przy wyborze dyrektora: w konkursie jego głos miał mieć większą wagę, a powołanie dyrektora poza konkursem wymagałoby pozytywnej opinii kuratora. Ponadto kurator mógłby wnioskować o odwołanie dyrektora za niewykonanie zaleceń pokontrolnych, a w określonych sytuacjach doprowadzić do wygaśnięcia powierzenia stanowiska. W efekcie samorząd miałby mniejszy wpływ na zarządzanie szkołą.
• Uwzględnij szerszy zakres kontroli kuratorium. Proponowane przepisy zastępowały ewaluację wspierającą rozwój szkoły kontrolą obejmującą także nauczanie, wychowanie i ich efekty. Kuratorzy mogliby obserwować zajęcia, analizować dokumentację oraz rozmawiać z dyrekcją, nauczycielami, uczniami i rodzicami. Krytycy obawiali się, że taki nadzór ograniczy samodzielność szkół i zniechęci je do niestandardowych metod.
• Przygotuj się na dodatkową procedurę dla organizacji prowadzących zajęcia. Organizacja lub stowarzyszenie musiałyby przedstawić dyrektorowi program i materiały, a dyrektor przekazać je kuratorowi z odpowiednim wyprzedzeniem — w opisywanych wersjach projektu co najmniej dwa miesiące przed zajęciami. Kurator wydawałby opinię decydującą o dopuszczeniu zajęć. Miałby na to 30 dni, a brak opinii w terminie oznaczałby opinię pozytywną. Projekt przewidywał również konsultacje z radą szkoły lub radą rodziców oraz pisemną zgodę rodziców na udział niepełnoletniego ucznia. W praktyce procedura oznaczałaby więcej formalności i mogłaby zubożyć ofertę zajęć dodatkowych.
• Rozważ skutki dla szkół niepublicznych i społecznych. Projekt pozwalał kuratorowi nakazać szkole umożliwienie kontroli. Brak współpracy mógłby skutkować wykreśleniem placówki z ewidencji, a kontrola musiałaby rozpocząć się najpóźniej w ciągu siedmiu dni od otrzymania polecenia. Krytycy wskazywali, że sankcja mogłaby szczególnie dotknąć szkoły prowadzone przez stowarzyszenia i organizacje, w tym placówki eksperymentujące z metodami nauczania.
• Weź pod uwagę wpływ zmian na nauczycieli i życie szkolne. Większa kontrola dyrektorów i kuratorów mogłaby skłaniać nauczycieli do rezygnacji z dodatkowych inicjatyw oraz ograniczać współpracę z organizacjami społecznymi. Rodzice i nauczyciele sprzeciwiający się projektowi obawiali się również mniejszej różnorodności zajęć, osłabienia edukacji obywatelskiej, antydyskryminacyjnej, seksualnej i klimatycznej, a także odejścia części doświadczonych pedagogów.
• Oddziel przepisy o organizacjach od zmian dotyczących edukacji domowej. W kolejnych wersjach projektu pojawiały się też propozycje dotyczące nauczania domowego: stacjonarne egzaminy klasyfikacyjne, obowiązek informowania kuratora o ich terminie i miejscu, zapisy w określonym okresie rekrutacyjnym oraz ograniczenie wyboru szkoły do województwa zamieszkania lub sąsiedniego. Relacje z prac komisji wskazywały jednak, że z procedowanej wersji usunięto część tych rozwiązań, w tym limit uczniów uczących się w domu i obowiązek zapewnienia im miejsca w nauczaniu stacjonarnym. Dlatego sprawdź, o której wersji projektu mowa, zanim uznasz te propozycje za obowiązujące zasady.

Lista pokazuje, jakie bariery mogłyby powstać dla organizacji społecznych prowadzących zajęcia w szkołach i przedszkolach po wprowadzeniu projektowanych zmian w Prawie oświatowym. Wskazuje też możliwe skutki dla uczniów, rodziców i placówek.

• Dodatkowa zgoda kuratora oświaty. Zanim organizacja rozpoczęłaby zajęcia, musiałaby przedstawić dyrektorowi ich program i wykorzystywane materiały. Następnie dyrektor przekazywałby je kuratorowi wraz z opinią rady szkoły lub rady rodziców. O dopuszczeniu zajęć decydowałby kurator, choć wcześniej o udziale organizacji rozstrzygali przede wszystkim dyrektor i rodzice.
• Długie terminy i rozbudowane formalności. Organizacja musiałaby złożyć wniosek o opinię kuratora co najmniej dwa miesiące przed zajęciami, a kurator miałby do 30 dni na jej wydanie. Zgodnie z projektem opisanym w materiałach brak opinii w tym terminie oznaczałby opinię pozytywną. Mimo to konieczność planowania z dużym wyprzedzeniem utrudniałaby organizowanie spotkań odpowiadających na bieżące potrzeby uczniów oraz korzystanie z materiałów opracowywanych przez edukatorów na bieżąco.
• Ryzyko blokowania zajęć ze względu na ich treść. Kurator oceniałby program i materiały przed rozpoczęciem zajęć. Krytycy zmian obawiali się, że utrudni to edukację prawną, seksualną, antydyskryminacyjną, równościową, klimatyczną i obywatelską, a zarazem ułatwi dopuszczanie inicjatyw zgodnych z konserwatywnym światopoglądem władz. Minister Przemysław Czarnek przedstawiał nowe zasady jako sposób kontroli treści i ochrony dzieci przed zajęciami, które — jego zdaniem — mogłyby im szkodzić.
• Mniej zajęć dodatkowych i współpracy ze szkołami. Dodatkowe procedury mogłyby zniechęcić dyrektorów i nauczycieli do zapraszania organizacji, zwłaszcza gdyby obawiali się konsekwencji lub uznali formalności za zbyt uciążliwe. W rezultacie szkoły mogłyby stracić część warsztatów, projektów i innych inicjatyw, które rozwijają zainteresowania uczniów, kreatywność oraz aktywność społeczną. Takie obawy zgłaszali rodzice i nauczyciele.
• Ograniczenie autonomii rodziców i społeczności szkolnej. Projekt przewidywał konsultacje zajęć z rodzicami oraz uzyskanie opinii rady szkoły lub rady rodziców. Udział ucznia wymagałby pisemnej zgody rodzica albo zgody pełnoletniego ucznia. Jednak ostateczny głos należałby do kuratora, więc nawet poparcie rodziców i szkoły nie gwarantowałoby realizacji zajęć. Materiały podają, że w ciągu sześciu lat rodzice złożyli w kraju 31 skarg na działalność organizacji pozarządowych w szkołach.
• Utrudnienia dla małych organizacji i lokalnych inicjatyw. Przygotowanie programu, materiałów i dokumentacji z dużym wyprzedzeniem mogłoby szczególnie obciążyć niewielkie organizacje oraz nauczycieli, którzy opracowują zajęcia wspólnie z edukatorami. Ponadto w mniejszych miejscowościach szkoła często służy jako miejsce wydarzeń kulturalnych, sportowych i integracyjnych, dlatego ograniczenie współpracy mogłoby osłabić życie lokalnej społeczności.

Lista obejmuje najważniejsze zmiany proponowane w rekrutacji do edukacji domowej i organizacji egzaminów klasyfikacyjnych, a także rozwiązania, które wzbudziły spory podczas prac nad nowelizacją.

1. Zgłoś dziecko w przewidzianym terminie. Projekt zakładał, że zapis do edukacji domowej będzie możliwy podczas rekrutacji, czyli od 1 lipca do 21 września, a nie w dowolnym momencie roku szkolnego. Dlatego przed podjęciem decyzji sprawdź aktualne przepisy i termin obowiązujący w danym roku — zasady edukacji domowej były bowiem przedmiotem prac legislacyjnych.
2. Wybierz szkołę w dopuszczonym obszarze. Projekt przewidywał powrót do rejonizacji: dziecko mogłoby uczęszczać do szkoły w województwie zamieszkania lub w województwie sąsiednim. Zwolennicy tego rozwiązania wskazywali, że ograniczyłoby ono sytuacje, w których uczeń mieszka daleko od przypisanej szkoły, a przez to ma utrudniony udział w egzaminach stacjonarnych.
3. Przygotuj się na egzamin w szkole. Zgodnie z propozycją ministra egzaminy klasyfikacyjne miały odbywać się stacjonarnie, nie zdalnie. Miały rzetelnie sprawdzać wiedzę ucznia. Krytycy wskazywali natomiast na egzaminy przeprowadzane online lub organizowane na dużą skalę, na przykład na stadionie.
4. Uwzględnij możliwość kontroli przebiegu egzaminu. Projekt zobowiązywał szkołę do poinformowania kuratora oświaty o terminie i miejscu egzaminu. Dzięki temu wizytator mógłby sprawdzić, czy egzamin przebiega prawidłowo i na odpowiednim poziomie. Dlatego ustal szczegóły ze szkołą prowadzącą i sprawdź, jakie zawiadomienia oraz dokumenty będą wymagane.
5. Sprawdź, które ograniczenia ostatecznie przyjęto. Podczas prac nad nowelizacją rozważano także zobowiązanie szkoły do przyjęcia ucznia na naukę stacjonarną po cofnięciu zgody na edukację domową oraz limit 50 proc. uczniów uczących się w tym trybie w jednej szkole. Sejmowa komisja odrzuciła oba rozwiązania. Nie traktuj więc tych propozycji jako obowiązujących zasad — sprawdź ostateczny tekst przepisów.